شورای تحریریه ایتنا
مراسم بزرگداشت روز خبرنگار، اگر قرار باشد صرفاً به اهدای لوح، گرفتن چند عکس یادگاری و تکرار چند جمله کلیشه‌ای درباره اهمیت رسانه ختم شود، چندان تفاوتی با بسیاری از برنامه‌هایی که هر سال برگزار می‌شوند نخواهد داشت.
اما گاهی، یک مراسم می‌تواند فراتر از یک مناسبت تقویمی باشد؛ می‌تواند نشانه‌ای از تغییر نگاه باشد و این‌بار، مراسم روز خبرنگار وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، دست‌کم از این منظر، تفاوت‌هایی قابل تأمل با سال‌های گذشته داشت.
حضور وزیر، معاونان وزارتخانه، سخنگوی دولت و جمعی از خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در کنار طراحی متفاوت برنامه و رونمایی از لوگوی «راویان ایران»، به این مراسم وجهی فراتر از یک گردهمایی مناسبتی بخشید.
اما شاید مهم‌تر از شکل برگزاری مراسم، سخنی بود که در آن مطرح شد: ثبت و تدوین تاریخ شفاهی خبرنگاران حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی.
این تصمیم را باید جدی‌تر از یک خبر مناسبتی دید.
خبرنگار فقط کسی نیست که خبر یک رویداد را منتشر می‌کند. خبرنگاران هر حوزه، بخشی از حافظه زنده آن حوزه‌اند. آنها شاهد تغییر مدیران، سیاست‌ها، بحران‌ها، رونق‌ها، ناکامی‌ها و تصمیم‌هایی بوده‌اند که بسیاری از آنها در هیچ سند رسمی ثبت نشده است.
در حوزه‌ای مانند میراث فرهنگی و گردشگری که خود با مفهوم «حافظه»، «هویت» و «روایت» پیوندی ناگسستنی دارد، ثبت تاریخ شفاهی خبرنگاران این عرصه می‌تواند اقدامی ارزشمند برای حفظ بخشی از حافظه معاصر این صنعت باشد؛ به شرط آنکه این طرح، مستقل، مستند، روشمند و فارغ از نگاه‌های گزینشی و سازمانی دنبال شود.
و این همان نقطه‌ای است که می‌تواند یک ایده خوب را به یک میراث ماندگار تبدیل کند.
از یک مراسم متفاوت تا یک نگاه متفاوت
گروه رسانه ای ایتنا ، به عنوان رسانه‌ای تخصصی در حوزه هتلداری و گردشگری، وظیفه خود نمی‌داند که هر اقدامی را صرفاً به دلیل برگزاری توسط یک نهاد رسمی، شایسته تحسین بداند.
رسانه حرفه‌ای باید بتواند همزمان با نقد، انصاف را نیز فراموش نکند.
از همین منظر، برگزاری مراسم امسال را می‌توان یک گام متفاوت و قابل تقدیر دانست؛ نه به این معنا که همه چیز بی‌نقص بوده، بلکه از آن جهت که در مقایسه با الگوی تکراری سال‌های گذشته، تلاش شده بود به مفهوم خبرنگار و جایگاه او، نگاهی متفاوت شود.
تغییر زمانی ارزشمند است که از «فرم» عبور کند و به «رویکرد» برسد.
اگر قرار باشد رونمایی از «راویان ایران» تنها یک عنوان و یک لوگو باقی نماند و تاریخ شفاهی خبرنگاران واقعاً ثبت، آرشیو و در دسترس پژوهشگران قرار گیرد، می‌تواند به یکی از اقدامات ماندگار این دوره تبدیل شود.
و اگر مراسم روز خبرنگار نیز از یک برنامه تشریفاتی به بستری برای گفت‌وگو، ارزیابی، رقابت حرفه‌ای و شناخت رسانه‌های اثرگذار تبدیل شود، آن‌گاه می‌توان از شکل‌گیری یک سنت جدید سخن گفت.
خبرنگار را نباید فقط در روز خبرنگار دید
یکی از مسائل قدیمی حوزه رسانه‌های تخصصی گردشگری، نبود یک سازوکار روشن و حرفه‌ای برای شناسایی، رتبه‌بندی و صلاحیت‌سنجی رسانه‌ها و خبرنگاران این حوزه است.
امروز رسانه‌های تخصصی این صنعت، از نظر سابقه، میزان تولید محتوا، کیفیت روزنامه‌نگاری، دامنه مخاطب، اثرگذاری، تخصص، استقلال حرفه‌ای و حتی رعایت اصول اخلاق رسانه‌ای، شرایط یکسانی ندارند.
با این حال، در بسیاری از موارد همه در یک سبد قرار می‌گیرند.
به نظر می‌رسد زمان آن رسیده است که متولیان امر، به جای نگاه صرفاً مناسبتی، به فکر ایجاد یک چارچوب مستقل و حرفه‌ای برای ساماندهی رسانه‌های تخصصی گردشگری و خبرنگاران این حوزه باشند.
این ساختار می‌تواند در قالب یک انجمن، صنف، کارگروه تخصصی یا هر مدل حقوقی مناسب دیگری شکل بگیرد؛ اما یک اصل در آن باید غیرقابل مذاکره باشد: استقلال حرفه‌ای.
نه وزارتخانه باید داور مطلق رسانه‌ها باشد، نه بخش خصوصی، نه روابط عمومی‌ها و نه حتی خود رسانه‌ها.
می‌توان ساختاری چندجانبه طراحی کرد که در آن نمایندگان رسانه‌های تخصصی، تشکل‌های حرفه‌ای، بخش خصوصی گردشگری، صاحب‌نظران حوزه ارتباطات و نماینده نهاد متولی، هر یک سهم و نقش مشخصی داشته باشند؛ اما فرآیند ارزیابی بر اساس شاخص‌های شفاف و قابل سنجش انجام شود.
رقابت حرفه‌ای؛ به جای تجلیل صرفاً تشریفاتی
پیشنهاد مشخص هتل‌نیوز این است که از هم‌اکنون برای مراسم روز خبرنگار سال آینده، یک مدل حرفه‌ای‌تر طراحی شود.
مدلی که در آن، تقدیر صرفاً بر اساس شناخت شخصی، سابقه حضور یا انتخاب‌های موردی انجام نشود؛ بلکه رسانه‌ها و خبرنگاران بر مبنای شاخص‌هایی مانند:
کیفیت و اصالت تولید محتوا؛
میزان و استمرار فعالیت حرفه‌ای؛
تخصص و عمق گزارش‌ها و تحلیل‌ها؛
رعایت اصول اخلاق و حرفه روزنامه‌نگاری؛
میزان اثرگذاری بر صنعت گردشگری و هتلداری؛
توجه به مسائل واقعی و مطالبات صنفی؛
تولید گزارش‌های تحقیقی و میدانی؛
میزان ارجاع و استنادپذیری مطالب؛
نوآوری در شیوه‌های روایت و انتشار؛
گستره و کیفیت مخاطبان؛
استقلال حرفه‌ای و تفکیک روشن رسانه از روابط عمومی؛
و نقش رسانه در توسعه گفت‌وگوی سازنده میان دولت و بخش خصوصی
ارزیابی شوند.
این ارزیابی می‌تواند با مشارکت بخش خصوصی انجام شود و حتی برای آن، دبیرخانه‌ای مستقل و هیأت داوری حرفه‌ای تعریف شود.
در چنین شرایطی، تقدیر از خبرنگار یا رسانه، نه یک «لطف سازمانی»، بلکه نتیجه یک رقابت حرفه‌ای و قابل دفاع خواهد بود.
و شاید این دقیقاً همان تغییری باشد که باید از یک مراسم روز خبرنگار انتظار داشت.
بخش خصوصی هم باید در این مسیر سهم داشته باشد
گردشگری، صنعتی است که بدون بخش خصوصی عملاً نمی‌تواند به توسعه پایدار برسد. رسانه تخصصی نیز اگر قرار است نقش حرفه‌ای خود را ایفا کند، باید بتواند میان حاکمیت، بخش خصوصی و جامعه رسانه‌ای، یک پل مستقل و قابل اعتماد باشد.
از این رو، مشارکت تشکل‌های هتلداری، دفاتر خدمات مسافرتی، شرکت‌های گردشگری، مراکز اقامتی و سایر فعالان بخش خصوصی در طراحی و حمایت از چنین رویدادی می‌تواند به افزایش اعتبار و استقلال آن کمک کند.
البته این مشارکت نباید به معنای خرید اعتبار رسانه‌ای یا تبدیل مراسم به ویترین تبلیغاتی بخش خصوصی باشد؛ بلکه باید در چارچوبی شفاف و حرفه‌ای تعریف شود.
حمایت مالی می‌تواند خصوصی باشد؛ اما معیار ارزیابی باید عمومی، شفاف و حرفه‌ای باشد.
«راویان ایران»؛ روایتی که باید ادامه پیدا کند
رونمایی از «راویان ایران» را می‌توان به فال نیک گرفت؛ اما ارزش واقعی این عنوان در ادامه مسیر مشخص خواهد شد.
اگر روایت‌های خبرنگاران ثبت شوند، اگر آرشیوی معتبر شکل بگیرد، اگر روایت‌ها امکان دسترسی پژوهشگران و نسل آینده را پیدا کنند و اگر این پروژه از مرز یک اقدام مناسبتی عبور کند، آن‌گاه می‌توان گفت بخشی از تاریخ معاصر گردشگری، میراث فرهنگی و صنایع دستی ایران حفظ شده است.
تاریخ فقط در بخشنامه‌ها، آمارها و گزارش‌های رسمی نوشته نمی‌شود.
گاهی تاریخ را کسانی نوشته‌اند که پشت یک میز خبر نشسته‌اند، تلفن خبرنگاری را برداشته‌اند، راهی یک سفر مطبوعاتی شده‌اند، یک بحران را از نزدیک دیده‌اند، درباره یک تصمیم پرسیده‌اند، با یک مدیر اختلاف نظر داشته‌اند یا در مقطعی صدای بخشی از صنعت بوده‌اند.
این روایت‌ها، اگر ثبت نشوند، به تدریج از میان می‌روند.
یک تشکر، بدون تعارف
ایتنا ،فارغ از هرگونه نگاه سازمانی و بدون چشم‌پوشی از وظیفه حرفه‌ای خود در نقد عملکرد متولیان گردشگری، از برگزارکنندگان مراسم امسال و ایده‌های متفاوتی که در آن به کار گرفته شد، تشکر می‌کند.
این تشکر نه به معنای تأیید همه سیاست‌ها و عملکردهاست و نه قرار است فاصله حرفه‌ای میان رسانه و نهاد رسمی را کمرنگ کند.
اتفاقاً بر این باوریم که رسانه زمانی می‌تواند از یک اقدام درست تقدیر کند که در برابر یک اقدام نادرست نیز حق نقد خود را محفوظ بداند.
آنچه در مراسم امسال اهمیت داشت، بیش از تجملات و تشریفات، تلاش برای خروج از یک قالب تکراری بود؛ تلاشی که اگر ادامه پیدا کند، می‌تواند به یک الگوی تازه برای مواجهه با جامعه رسانه‌ای این صنعت تبدیل شود.
شاید بهترین نتیجه چنین مراسمی این نباشد که خبرنگاران یک شب خوب را در کنار یکدیگر سپری کنند؛ بلکه این باشد که از دل آن، یک نظام حرفه‌ای برای شناخت، توانمندسازی، رقابت و تقدیر از رسانه‌های تخصصی گردشگری شکل بگیرد.
در آن صورت، مراسم روز خبرنگار دیگر فقط یک مناسبت در تقویم نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به موعد سالانه‌ای برای ارزیابی کارنامه رسانه، شنیدن صدای خبرنگار و سنجش نسبت رسانه با صنعت گردشگری ایران تبدیل شود.
و این، به مراتب ارزشمندتر از یک لوح تقدیر و چند عکس یادگاری است.
